โคลด เลวี-สเตราส์
1930-2002
Claude Levi Strauss

ปิแอร์ บูร์ดิเยอ (Pierre Bourdieu, 1930-2002) นักปรัชญาสังคมชาวฝรั่งเศส ได้ศึกษาในสาขาวิชาปรัชญาและอักษรศาสตร์ในกรุงปารีส หลังสำเร็จการศึกษาได้สอนวิชาปรัชญาในโรงเรียน ต่อมาเกณฑ์ทหารเข้าร่วมกองทัพฝรั่งเศสและถูกส่งไปประจำการที่แอลจีเรียระหว่างสงครามประกาศอิสรภาพแอลจีเรียจากฝรั่งเศส

ปิแอร์ บูร์ดิเยอ (Pierre Bourdieu, 1930-2002) นักปรัชญาสังคมชาวฝรั่งเศส ได้ศึกษาในสาขาวิชาปรัชญาและอักษรศาสตร์ในกรุงปารีส หลังสำเร็จการศึกษาได้สอนวิชาปรัชญาในโรงเรียน ต่อมาเกณฑ์ทหารเข้าร่วมกองทัพฝรั่งเศสและถูกส่งไปประจำการที่แอลจีเรียระหว่างสงครามประกาศอิสรภาพแอลจีเรียจากฝรั่งเศส

ระหว่างรับราชการทหาร บูร์ดิเยอเริ่มสนใจศึกษาสังคมศาสตร์และชาติพันธุ์วิทยา เขาศึกษาชนพื้นเมืองชาวคาบิลซึ่งเป็นกลุ่มย่อยของชาวเบอเบอร์ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่อยู่อาศัยแถบแอฟริกาเหนือ เขาผลิตผลงานเขียนเป็นจำนวนมากเกี่ยวกับสังคมแอลจีเรีย บูร์ดิเยอได้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ในสาขาสังคมวิทยาที่วิทยาลัยแห่งฝรั่งเศส (Collège de France) เขาทำวิจัยทางสังคมวิทยามาตลอดจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต

ระหว่างรับราชการทหาร บูร์ดิเยอเริ่มสนใจศึกษาสังคมศาสตร์และชาติพันธุ์วิทยา เขาศึกษาชนพื้นเมืองชาวคาบิลซึ่งเป็นกลุ่มย่อยของชาวเบอเบอร์ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่อยู่อาศัยแถบแอฟริกาเหนือ เขาผลิตผลงานเขียนเป็นจำนวนมากเกี่ยวกับสังคมแอลจีเรีย บูร์ดิเยอได้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ในสาขาสังคมวิทยาที่วิทยาลัยแห่งฝรั่งเศส (Collège de France) เขาทำวิจัยทางสังคมวิทยามาตลอดจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต

บูร์ดิเยอนำเสนอผลงานการศึกษาและแนวคิดทฤษฎีครอบคลุมในหลากหลายประเด็น เช่น สังคมศาสตร์ วัฒนธรรม การศึกษาและศิลปะ ท่ามกลางบริบทของกระแสความคิดและการเมืองในฝรั่งเศสมีการเปลี่ยนแปลง เขาได้มีส่วนรวมในการเสนอแนวคิดเพื่อปรับปรุงระบบการศึกษา กระบวนการสื่อสารมวลชนและวัฒนธรรม ต่อมาจาก บริบททางเศรษฐกิจและกระแสการเมืองโลกในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้ส่งอิทธิพลต่อบูร์ดิเยอ นำไปสู่การวิพากษ์ระบบเศรษฐกิจ การเมือง สื่อมวลชน กระแสโลกวิวัตน์และแนวคิดเสรีนิยมใหม่

บูร์ดิเยอนำเสนอผลงานการศึกษาและแนวคิดทฤษฎีครอบคลุมในหลากหลายประเด็น เช่น สังคมศาสตร์ วัฒนธรรม การศึกษาและศิลปะ ท่ามกลางบริบทของกระแสความคิดและการเมืองในฝรั่งเศสมีการเปลี่ยนแปลง เขาได้มีส่วนรวมในการเสนอแนวคิดเพื่อปรับปรุงระบบการศึกษา กระบวนการสื่อสารมวลชนและวัฒนธรรม ต่อมาจากบริบททางเศรษฐกิจและกระแสการเมืองโลกในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้ส่งอิทธิพลต่อบูร์ดิเยอ นำไปสู่การวิพากษ์ระบบเศรษฐกิจ การเมือง สื่อมวลชน กระแสโลกวิวัตน์และแนวคิดเสรีนิยมใหม่

ระบบสัญลักษณ์ จากระบบความเชื่อ Totemism

ภาพองค์รวมแนวคิดทฤษฎีปฏิบัติของบูร์ดิเยอนั้น ประยุกต์จากการศึกษาสังคมชาวพื้นเมืองคาบิล ณ ประเทศแอลจีเรีย เมื่อครั้งที่ประจำการกองทัพฝรั่งเศสในสงครามประกาศอิสรภาพแอลจีเรีย

บูร์ดิเยอนำเสนอในชื่อว่า "ทฤษฎีปฏิบัติ" (Practice theory) ซึ่งเป็นชุดกรอบความคิดที่ประกอบด้วย ฮาบิทัส (Habitus) ทุนทางวัฒนธรรม (Cultural capital) การจำแนกความแตกต่าง (Distinction) และความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ (Symbolic Violence) เป็นต้น

ความแตกต่างและชนชั้นทางสังคม

รูปแบบการเลือกรับวัฒนธรรมที่มีความสัมพันธ์จากสภาพการใช้ชีวิตของแต่ละชนชั้น โดยมีเงื่อนไขหลากหลายทั้งในด้านทุนทางวัฒนธรรม (cultural capital) เช่น การศึกษา การรับรู้สื่อ สภาพทางเศรษฐกิจและสังคม รากฐานต้นกำเนิดจากสังคม สุนทรียภาพ เป็นต้น ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งที่ทำให้เกิดการความแตกต่างทางชนชั้น โดยกระบวนการเหล่านี้คือ ฮาบิทัส (habitus) ซึ่งเป็นสิ่งที่ฝังลึกเพื่อกำหนดการกระทำของมนุษย์

รูปแบบการเลือกรับวัฒนธรรมที่มีความสัมพันธ์จากสภาพการใช้ชีวิตของแต่ละชนชั้น โดยมีเงื่อนไขหลากหลายทั้งในด้านทุนทางวัฒนธรรม (cultural capital) เช่น การศึกษา การรับรู้สื่อ สภาพทางเศรษฐกิจและสังคม รากฐานต้นกำเนิดจากสังคม สุนทรียภาพ เป็นต้น ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งที่ทำให้เกิดการความแตกต่างทางชนชั้น โดยกระบวนการเหล่านี้คือ ฮาบิทัส (habitus) ซึ่งเป็นสิ่งที่ฝังลึกเพื่อกำหนดการกระทำของมนุษย์

บูร์ดิเยอหยิบยกเอาวัฒนธรรมของผู้คนในสังคมฝรั่งเศส เช่น รสนิยมทางสุนทรียภาพ ระเบียบการรับประทานอาหาร การแต่งกาย และการเล่นกีฬาของแต่ละชนชั้น มาอธิบายถึงฮาบิทัสที่ฝังลึกในสังคม โดยในแต่ละระบบชนชั้นต่างรังสรรค์รสนิยมของตน ก่อเกิดมโนทัศน์และรสนิยมที่แตกต่างกัน

บูร์ดิเยอหยิบยกเอาวัฒนธรรมของผู้คนในสังคมฝรั่งเศส เช่น รสนิยมทางสุนทรียภาพ ระเบียบการรับประทานอาหาร การแต่งกาย และการเล่นกีฬาของแต่ละชนชั้น มาอธิบายถึงฮาบิทัสที่ฝังลึกในสังคม โดยในแต่ละระบบชนชั้นต่างรังสรรค์รสนิยมของตน ก่อเกิดมโนทัศน์และรสนิยมที่แตกต่างกัน

Outline of a theory of practice
Distinction: a social critique of the judgement of taste
The logic of practice
The rules of art
Picturing Algeria

ฮาบิทัสเป็นแนวคิดแรกๆ ของบูร์ดิเยอและเป็นแนวคิดสำคัญของการปฏิบัติ เมื่อจะศึกษาทฤษฎีการปฏิบัติของบูร์ดิเยอ จึงเป็นไปไม่ได้ที่จะละเลยแนวความคิดนี้ และถึงแม้ว่าบูร์ดิเยอจะผลิตผลงานออกมามากมาย และผลงานหลังๆ จะไปไกลเกินกว่าแนวคิดเรื่องฮาบิทัสแล้วก็ตาม แต่ฮาบิทัสยังคงเป็นแก่นแกนทางความคิดของบูร์ดิเยอ และเป็นพื้นฐานที่ช่วยให้สามารถขยายไปสู่ปริมณฑลทางความคิดอื่นๆ ของเขาต่อไปได้

[หน้า 18]
สุนีย์ ประสงค์บัณฑิต, (2553). แนวความคิดฮาบิทัส ของปิแอร์ บูร์ดิเยอกับทฤษฎีทางมานุษยวิทยา. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

สำหรับบูร์ดิเยอ ประเพณีพอตลัตช์ (Potlatch - ประเพณีที่มีการกินเลี้ยง แจกจ่าย หรือล้างผลาญทรัพย์สินอย่างไม่อั้นเพื่อเป็นการโอ้อวดหรือส่งเสริมสถานภาพทางสังคมของเผ่าเจ้าภาพซึ่งพบในกลุ่มอินเดียแดงแถบฝังตะวันตกเฉียงเหนือของทวีปอเมริกาเหนือ ชายฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก ตั้งแต่บริเวณรัฐวอชิงตันไปจนถึงอลาสกา) มีมิติทางการเมืองปรากฏอยู่ด้วย กล่าวคือ เป็นกรณีตัวอย่างหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ (violence symbolique) อันมีเป้าหมายหลักคือ "ทุนทางสัญลักษณ์" (capital symbolique) ซึ่งจำเป็นสำหรับการใช้อำนาจครอบงำเชิงสัญลักษณ์ (domination symbolique) ประเพณีพอตลัตช์ เป็นการแลกเปลี่ยนรูปแบบหนึ่ง แต่เป็นการแลกเปลี่ยนแบบไม่เท่าเทียมกัน ซึ่งมิได้ส่งผลให้เกิดความสมานสามัคคีเช่นการแลกเปลี่ยนระหว่างผู้ที่มีสถานะเสมอกัน แต่เอื้อให้สามารถดำรงความไม่เท่าเทียมกันเช่นนั้นต่อไปเรื่อยๆ ในลักษณะเดียวกับการเล่นแร่แปรธาตุที่แปรเปลี่ยนโลหะพื้นฐานให้เป็นทองคำและยืดชีวิตของมันออกไปอย่างไม่มีกำหนดในทางสังคม การเล่นแร่แปรธาตุเชิงสัญลักษณ์ช่วยให้ผู้ที่มีสถานะเหนือกว่า สามารถครอบครองอำนาจเชิงสัญลักษณ์ได้โดยอาศัยความชอบธรรมที่ได้รับมอบอย่างไม่มีเสียงคัดค้านจากผู้ถูกครอบงำ

สำหรับบูร์ดิเยอ ประเพณีพอตลัตช์ (Potlatch - ประเพณีที่มีการกินเลี้ยง แจกจ่าย หรือล้างผลาญทรัพย์สินอย่างไม่อั้นเพื่อเป็นการโอ้อวดหรือส่งเสริมสถานภาพทางสังคมของเผ่าเจ้าภาพซึ่งพบในกลุ่มอินเดียแดงแถบฝังตะวันตกเฉียงเหนือของทวีปอเมริกาเหนือ ชายฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก ตั้งแต่บริเวณรัฐวอชิงตันไปจนถึงอลาสกา) มีมิติทางการเมืองปรากฏอยู่ด้วย กล่าวคือ เป็นกรณีตัวอย่างหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ (violence symbolique) อันมีเป้าหมายหลักคือ "ทุนทางสัญลักษณ์" (capital symbolique) ซึ่งจำเป็นสำหรับการใช้อำนาจครอบงำเชิงสัญลักษณ์ (domination symbolique) ประเพณีพอตลัตช์ เป็นการแลกเปลี่ยนรูปแบบหนึ่ง แต่เป็นการแลกเปลี่ยนแบบไม่เท่าเทียมกัน ซึ่งมิได้ส่งผลให้เกิดความสมานสามัคคีเช่นการแลกเปลี่ยนระหว่างผู้ที่มีสถานะเสมอกัน แต่เอื้อให้สามารถดำรงความไม่เท่าเทียมกันเช่นนั้นต่อไปเรื่อยๆ ในลักษณะเดียวกับการเล่นแร่แปรธาตุที่แปรเปลี่ยนโลหะพื้นฐานให้เป็นทองคำและยืดชีวิตของมันออกไปอย่างไม่มีกำหนดในทางสังคม การเล่นแร่แปรธาตุเชิงสัญลักษณ์ช่วยให้ผู้ที่มีสถานะเหนือกว่า สามารถครอบครองอำนาจเชิงสัญลักษณ์ได้โดยอาศัยความชอบธรรมที่ได้รับมอบอย่างไม่มีเสียงคัดค้านจากผู้ถูกครอบงำ

[หน้า 104]
ปิแอร์ บูร์ดิเยอ, ผู้เขียน. ชนิดา เสงี่ยมไพศาลสุข, ผู้แปล. (2550). เศรษฐกิจของทรัพย์สินเชิงสัญลักษณ์. นพพร ประชากุล, บรรณาธิการ. กรุงเทพฯ:โครงการจัดพิมพ์คบไฟ.