มานุษยวิทยาร่วมสมัย

The order of things: An archaeology of the human sciences

Foucault, Michel. The order of things: an archaeology of the human sciences.

หนังสือเล่มนี้ ถูกตีพิมพ์ครั้งแรกในช่วงเดือนเมษายนของ ค.ศ. 1966 ภายใต้ชื่อ “Les mots et les choses: Une archéologie des sciences humaines”

ความเป็นมาของศาสตร์ที่มองว่ามนุษย์เป็นวัตถุแห่งการศึกษา ฟูโกต์ เรียกวิธีการศึกษานี้ว่า “การขุดค้นหรือโบราณคดี” (archaeology) เป็นการสำรวจเอกสารชั้นต่างๆ เพื่อค้นหาโครงสร้างความคิดของแต่ละยุคสมัย โครงสร้างที่ว่านี้เรียกว่า “กรอบความรู้” หมายถึงกรอบที่กำกับขอบเขตของความรู้ ความเชื่อ ความเข้าใจ และวิธีคิดต่อสรรพสิ่งในยุคหนึ่งๆ ที่เรียกโดยรวมว่าเป็น “วาทกรรม” ของผู้คนในยุคนั้นๆ ที่จะหยิบยื่นความหมายและการให้คุณค่าแก่สิ่งต่างๆ

วิทยาศาสตร์ของมนุษย์ (The Human Sciences) เป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นมาและก้าวหน้าอย่างรวดเร็วจนไม่สามารถคาดการณ์ได้ว่าสิ่งใดจะเกิดขึ้นอีกบ้าง บรรทัดฐาน กฎระเบียบ และระบบของสังคมกลายเป็นฐานโครงสร้างวิทยาศาสตร์ของมนุษย์ ทุกอย่างล้วนสัมพันธ์กันระหว่าง วิทยาศาสตร์ของมนุษย์กับประวัติศาสตร์ สิ่งเหล่านี้ขึ้นอยู่กับประสบการณ์ของชีวิต การทำงาน และภาษาที่มนุษย์พบเจอ คิดค้น และเป็นผลจนทุกวันนี้ ประสบการณ์ที่ว่าเป็นสิ่งที่ถ่ายทอดผ่านทางภาษา แต่การหา “ภาษา” จากหนังสือนั้นบางครั้งก็ไม่สามารถสร้างประสบการณ์ให้กับเราได้อย่างที่เราประสบด้วยตนเอง

“Las meninas” หรือ “ศักดิ์ศรีของสาวใช้” ฟูโกต์ พยายามอธิบายถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งของกับสิ่งที่พวกเขาใช้เรียกตามแบบวิธีของฟูโกต์ และรูปแบบการทำงานของความสัมพันธ์ในองค์ความรู้ทางศิลปะแบบคลาสสิกหรือที่คล้ายคลึงกัน

The archaeology of knowledge and the discourse on language

โบราณคดีแห่งความรู้และวาทกรรมทางภาษา

Foucault, Michel. (1972). The archaeology of knowledge and the discourse on language. Translation of L’ordre du discours. Translated by A.M. Sheridan Smith. New York: Pantheon Books.

ฟูโกต์อภิปรายถึงวิถีทางเลือกในการศึกษาสืบสาวที่เรียกว่า “วิธีการ ทางโบราณคดี” เพื่อทำความเข้าใจอาณาเขตของการศึกษาที่เคยถูกละเลยไป มุ่งประเด็น “วาทกรรม” ปฏิบัติการและความสัมพันธ์ของวาทกรรม วิธีการสื่อสารด้วยภาษารูปแบบต่างๆ ทั้งการพูด การเขียน สื่อประเภทภาพ ภาษา กิริยาท่าทาง ฯลฯ มีอำนาจแฝงอยู่ในระบบภาษาเหล่านั้นที่คอยควบคุมว่าสิ่งใดถูก-ผิดในสังคม ในเชิงโบราณคดี วาทกรรมจะเปรียบเสมือนกฎแห่งการก่อตัว กฎเกณฑ์และวิถีแห่งการจัดระบบความคิดภายใต้การก่อร่างของความรู้บางประการและเป็นกฎที่หลุดเลี่ยงจากความตระหนักรู้ของนักวิทยาศาสตร์แต่กลับเป็นส่วนพื้นฐานสำคัญในการสร้างความรู้และวาทกรรมทางวิทยาศาสตร์นั่นเอง

Discipline and punish: The birth of the prison

วินัยและการลงทัณฑ์: จุดกำเนิดของทัณฑสถาน

Foucault, Michel. (1979, c1977). Discipline and punish : the birth of the prison. New York : Vintage Books.

ความสำคัญของ “อำนาจ” และการแสดงอำนาจผ่านทางการลงโทษ ผู้กระทำผิดในรูปแบบต่างๆ แสดงให้เห็นว่า การลงโทษผู้กระทำผิดนั้นมีวิวัฒนาการมาอย่างยาวนานตั้งแต่ยุคโบราณจนถึงปัจจุบัน สมัยก่อน การลงโทษทางร่างกายจะมุ่งเน้นไปที่ความเจ็บปวดทรมานจนเรียกว่าเป็น “การลงโทษที่ดิบเถื่อน” วิวัฒน์มาจนปัจจุบันสู่การลงโทษในเชิงวิทยาศาสตร์ที่มิได้มุ่งทรมานทางร่างกายเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการทรมานทางจิตวิญญาณหรือทางจิตใจด้วย จุดประสงค์มิใช่เพื่อให้ผู้กระทำผิดเหล่านั้นตายแต่ต้องการให้ทุกข์ทรมานหรือแสดงพฤติกรรมบางอย่างออกมาตามที่ผู้ลงโทษต้องการเสียมากกว่า

สังคมแห่งระเบียบวินัยได้ถูกสถาปนาขึ้นอย่างเป็นทางการ ในรัชสมัยของนโปเลียนที่ 1 เมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 18 ซึ่งแสดงให้เห็นว่าสถาบันทางสังคมสมัยใหม่ อย่างเช่น โรงเรียน โรงพยาบาล โรงงาน และคุก เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับสังคมแห่งระเบียบวินัย อย่างน้อยที่สุดก็เพื่อการเข้าไปจัดการ และสร้างกฎเกณฑ์ควบคุมกำกับปัจเจกบุคคลตามความต้องการของรัฐหรือผู้ได้เปรียบทางอำนาจต่อสังคมอื่นๆ

The history of sexuality

ประวัติศาสตร์ว่าด้วยเพศวิถี

Foucault, Michel. (1976). The history of sexuality (volume 1): The will to knowledge. Translation of L’Hiatoire de la sexoalite. Translated by Robert Hurley. London: Allen Lane.

ผลงานชุด The history of sexuality เป็นอีกหนึ่งผลงานชุด 3 เล่มของมิแช็ล ฟูโกต์ นักประวัติศาสตร์วัฒนธรรมที่อธิบายถึงความสัมพันธ์ทางสังคมที่มีลักษณะเป็นเรื่องของวาทกรรมแห่งอำนาจ

เพศวิถีของสังคมตะวันตกยุคคริสต์ศตวรรษที่ 19 หรือที่รู้จักกันในชื่อ “ยุควิกตอเรีย” อันหมายถึงสังคมอังกฤษในช่วงครึ่งหลังคริสต์ศตวรรษที่ 19 จนถึงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งเป็นยุคที่มีความคิดอนุรักษ์นิยมในเรื่องเพศแบบสุดโต่ง

สภาพสังคมในสมัยวิกตอเรียมีลักษณะที่ค่อนข้างเคร่งครัด และเจ้าระเบียบ การรับรู้ และความเข้าใจในเรื่องเพศถูกตีกรอบอย่างมาก ชายหญิงสามารถมีคู่ได้เพียงคนเดียวตลอดชีวิต เพศสัมพันธ์มีเป้าหมายเพียงเพื่อการสืบพันธุ์ และบทสนทนาเรื่องเพศไม่สามารถพูดถึงได้อย่างตรงไปตรงมา โดยเฉพาะเรื่องราวเพศสภาพชายขอบที่เป็นเรื่องผิดประเพณีและยอมรับไม่ได้ เนื่องจากความคิดในเรื่องเพศในสังคมตะวันตกสมัยนั้นกลาย เป็น “เพศวิทยาศาสตร์” กล่าวคือ เป็นเพศชนิดที่มีเป้าหมายของการเปิดเผยให้เห็น “ความจริง” ของเพศ มีการทดสอบเพศในลักษณะต่างๆ จนเกิดเป็นความรู้ว่าเพศเกิดขึ้นจากเงื่อนไขทางชีววิทยาเท่านั้น

The history of sexuality (volume. 2): The use of Pleasure

Foucault, Michel. (1984). The history of sexuality (volume. 2): The use of Pleasure. Translation of L’Hiatoire de la sexoalite. Translated by Robert Hurley. London: Allen Lane.

The history of sexuality (volume. 3): The use of Pleasure

Foucault, Michel. (1984). The history of sexuality (volume. 3): The care of the self. Translation of L’Hiatoire de la sexoalite. Translated by Robert Hurley. London: Allen Lane.

ผลงานสำคัญชิ้นสุดท้ายของฟูโกต์ในเรื่องของประวัติศาสตร์แห่งเพศวิถีในประเด็นเรื่องตัวตนทางจริยธรรม ซึ่งเนื้อหาบางส่วนมาจากการบรรยายของเขาที่มหาวิทยาลัย Collège de France ในหัวข้อเรื่องเพศวิถีกับการดูแลตัวตนขั้นพื้นฐานตั้งแต่ยุคอารยธรรมโบราณ

ฟูโกต์มีมุมมองเกี่ยวกับเพศว่านอกจากจะเป็นเรื่องเกี่ยวข้องกับการดูแลตัวตนแล้วเป็นศูนย์กลางของปรัชญาและประวัติศาสตร์ด้วย ซึ่งปรัชญาดังกล่าวเป็นปรัชญาสำคัญในช่วงสุดท้ายของชีวิตฟูโกต์ ในส่วนของประวัติศาสตร์นั้น เน้นเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างการดูแลตัวตนและความจริงที่ถูกกล่าวถึงอย่างตรงไปตรงมา

Power/Knowledge: Selectedinterviews and otherwritings 1972-1977

อำนาจ/ความรู้

Foucault, Michel. (1980). Power/Knowledge: Selected interviews and other writings 1972-1977. Translatedby Colin Gordon and others. Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.

“อำนาจ” มิได้ถูกรวมศูนย์และจัดวางไว้ให้อยู่แต่เฉพาะกับรัฐหรือเป็นสิ่งที่บุคคลกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งในสังคมจะเข้ายึดครองและปิดล้อมไว้เป็นเอกสิทธิ์ของตนเองแต่เพียงผู้เดียวได้ ตรงกันข้าม “อำนาจ” กลับมีการไหลเลื่อนถ่ายเทไปมาอยู่ตลอดเวลา เป็นผลให้ปัจเจกชนซึ่งเป็นผลสะท้อนแห่งอำนาจต้องตกอยู่ภายใต้การครอบงำของอำนาจไปด้วย แม้ว่าอำนาจจะมิได้ขึ้นอยู่กับรัฐเพียงผู้เดียว แต่บางส่วนของอำนาจที่อยู่ในมือรัฐก็ส่งผลต่อสังคมอย่างกว้างขวาง เพราะอำนาจของรัฐได้ถูกผลิตและส่งต่อผ่านช่องทางมากมาย ทั้งที่เป็นอำนาจที่แข็งทื่อ ผ่านการใช้กฎหมายและบทลงโทษทางศาลเป็นเครื่องมือหลัก และอำนาจที่ละเอียดอ่อนจนบางครั้งยากที่จะสัมผัสความบางเบาของปฏิบัติการแห่งอำนาจ แต่ทว่าผลแห่งการควบคุม บังคับกลับแข็งแกร่ง ดังจะเห็นได้จากการผลิตชุดความรู้ผ่าน “วาทกรรมแห่งความถูกต้อง” ที่ถูกโอบกอดไว้ภายใต้วาทกรรมของความเป็นพลเมืองที่ดี ทำให้รัฐสถาปนาตนเองเป็นผู้กำหนดความถูก-ผิด และความถูกผิดเหล่านี้นานวันจะยิ่งทับซ้อนกับชุดความจริง ทั้งที่โดยเนื้อแท้อาจเป็นเพียงเรื่องผลประโยชน์ของกลุ่มคนที่เขาฉกฉวยโอกาสมาก่อให้เกิดประโยชน์แก่ตนเอง

Madness and civilization: A history of insanity in the age of reason

ความบ้าและอารยธรรม

Foucault, Michel. (1965). Madness and civilization : a history of insanity in the age of reason. New York : Vintage Books.

ผลงานฉบับนี้ของฟูโกต์เขียนเสร็จสิ้นและตีพิมพ์ใน ค.ศ. 1961 เป็นวิทยานิพนธ์สำหรับปริญญาเอกของเขา ถือเป็นงานวิจัยชิ้นหลักของเขาเลยก็ว่าได้ และได้รับการแปลเป็นภาษาอังกฤษใน ค.ศ. 1964

ฟูโกต์ อธิบายทัศนคติที่มีต่อ “ความบ้า” ในแง่ของเหตุผลทางเศรษฐกิจ การเมือง การเป็นแรงงาน และอื่นๆ จึงเชื่อว่าคนบ้าสามารถกลับมาเป็นคนปกติได้ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17-18 จึงเกิดกฎการว่าจ้างคนว่างงานรวมทั้งค่าแรงถูกด้วย ฟูโกต์ยังเสนออีกว่าการกักกันนี้ทำให้คนบ้าเข้าหาหมอได้ง่ายขึ้น ซึ่งหมอก็จะมองความบ้าว่า เป็นวัตถุที่มีอยู่จริง บ้าจริงผิดปกติจริง มีคุณค่าต่อการค้นหาสอบถาม และแนวคิดที่ว่าความแตกต่างระหว่างคนบ้าและคนมีเหตุผลนั้นเป็นเพราะผลของการแยกแยะจากการกักกันคนบ้าออกจากสังคม

The Foucault reader

อ่านฟูโกต์

Rabinow, Paul. (1984). The Foucault reader. New York: Pantheon Books

หนึ่งในผลงานชิ้นสำคัญของ Rabinow ซึ่งเขาได้เขียนแนะนำชีวประวัติและสรุปรวมแนวคิดต่างๆ ของฟูโกต์อย่างเข้าใจได้ง่าย ทั้งยังมีการสอดแทรกการวิพากษ์วิจารณ์แนวคิดเหล่านั้นไปพร้อมๆ กับการนำเสนอผลงาน ทำให้หนังสือเล่มนี้ถือเป็นหนังสือที่มีคุณูปการต่อผู้ที่สนใจนักคิดชาวฝรั่งเศสผู้นี้